آيةالله شيخ محمد حسين آيتى

ضیاء الدین محمد حسین فرزند آیت ا... محمد باقر آیتی گازاری از محققان، مجتهدان، شاعران و مورخان قرن چهاردهم هجری در بیرجند است.وی در نیمه ماه ذی القعده سال ۱۳۱۰ هجری قمری برابر با 1271 شمسی در روستای مهمویی از توابع بیرجند چشم به جهان گشود و تا بیست سالگی در محضر پدر و در مدرسه معصومیه بیرجند مقدمات علوم اسلامی را فرا گرفت. سپس برای ادامه تحصیل حوزوی به مشهد مقدس رهسپار شد و در محضر میرزا عبدالجواد نیشابوری علوم ادبی را آموخت. در سال ۱۳۳۱ به گفته خودش از طریق قفقاز، ترکیه، سوریه و لبنان به مکه مشرف شد و به زیارت روضه منوره حضرت رسول نائل آمد و از آن جا به زیارت مشاهد مشرفه ائمه هدی (ع) در عراق رفت برای تکمیل اندوخته هایش به نجف اشرف رفت و در آن جا مبانی فقه و اصول را فرا گرفت و از محضر اساتید تراز اول نجف چون سید ابوالحسن اصفهانی، شیخ محمد کاظم شیرازی، شیخ علی شاهرودی به دریافت اجازه اجتهاد نائل شد و پس از 5 سال از دست علماى مشهور آن زمان اجازه اجتهاد گرفت. پس از بازگشت به ایران مدت دو سال در حوزه اصفهان به تحصیل پرداخت.
در سال ۱۳۴۲ هجری قمری به زادگاهش بیرجند مراجعت و تا پایان عمر يعنى سال 1350، در بيرجند صرف نظر از تدريس و موعظه به کار تدریس، تالیف، ارشاد مردم، حل و فصل دعاوی و اقامه نماز جماعت مشغول شد.آیت ا... محمد حسین آیتی علاوه بر تسلط در فقه شیعه در فن سخنوری، شعر و نثر تبحر خاصی داشت.از وی اشعاری به فارسی و عربی باقی مانده که نمونه هایی از آن را می توان در کتاب بهارستان او یافت.از نظر اخلاقی فردی متواضع و فروتن بود که در مصاحبت با اقشار مختلف مردم این مورد نمایان می شود و همه از مصاحبتش لذت می بردند.
گنجینه لطایفی که در خاطر داشت، پایان ناپذیر بود.
ایشان آثار گران بهائى از نظم و نثر از خود به يادگار گذاشت كه تعدادى از آنها عبارتند از :
1- مقامات معنوى.
2- مقامات الابرار كه شامل 5 مجلد و 15000 بيت است.
3- بهارستان در تاريخ و تراجم رجال قاينات و قهستان می باشد که مشتمل بر چهار مقاله است. مقاله اول در ذکر اسامی قری و قصبات و مزایای بلوکات، مقاله دوم درباره اوضاع ملکی و سیاسی و امور واقعه قهستان ازعهد ملوک ساسانی تا دولت قاجاریه، مقاله سوم در مورد اماکن متبرکه و بقاع شریفه و مقاله چهارم درخصوص تراجم رجال و بزرگان قهستان از امرای عظام، وزرای والا مقام، علمای اعلام و شعرای شیرین سخن می باشد که به شرحی از خود مولف خاتمه یافته است.این کتاب در سال ۱۳۲۷ در تهران چاپ شده است. چاپ دوم آن نیز در ۱۳۷۱ شمسی با نظارت استاد احمدی بیرجندی در مشهد منتشر شد.

هزار شکر که از لطف ایزد دادار
گرفت صورت تالیف این مهین آثار

ببافت کلک یکی حله از نسیج و حریر
نسیج آن همه زرکش حریر آن زرتار

4- ديوان "در غلطان" دیوان شیخ محمد حسین آیتی است شامل قصاید، غزلیات،مسمطات، رباعیات، مراثی، مثنوی گلشن حقایق، مثنوی های دیگری و قطعات و قصاید عربی می باشد که این کتاب زیر نظر دکتر غلام حسین ریاحی منتشر شده است.
5- "درالفريد"
6- " شرح کفایه الاصول علامه خراسانی، دارالفرید فی ماروی عن بسط الشهید " در خطابه، مواعظ و اشعار، مقالات معنوی در معرفت مبدا و معاد، نبوت و...، مقالات الابرار و مقالات الاطهار شامل پنج دفتر و مستدرک و مکمل بهارستان از دیگر آثار وی می باشد.
حسین زنگویی در کتاب شاعران قهستان آورده است او در میدان شاعری فرمانروای ملک سخن است و بدون شک از مقتدرترین و پر احساس ترین و لطیف گوترین شاعران معاصر قهستان است. سخنش پخته و مشمول مضامین قرآنی، تعالیم اسلامی و نکات عرفانی است و از باورهای عمیق و ژرفای اندیشه های اسلامی و انسانی او سخن می گوید.

ای صبا احوال من در کوی جانان بازگوی
محنت هجران بلبل در گلستان باز گوی

تا دهی تسکین دل رفتی بزودی باز گرد
داستان دلنواز از شاه خوبان بازگوی

هدهد شهر سبا آور پیامی ز آشنا
همچو طوطی قصه ملک سلیمان باز گوی

گر گذارت سوی مصر افتد دمی بنما درنگ
با عزیز مصر حال پیر کنعان باز گوی

ای دل خونین بسر وقتت چو می آید نگار
حال زار خویش با خوناب مژگان بازگوی

بینمت آشفته حالی ای صبا چون آیتی
گر گذر کردی بر آن زلف پریشان باز گوی

او در خصوص زادگاهش بیرجند نیز این گونه سروده است:

خوشا بیرجند و وضع دل پسندش
خداوندا نگه دار از گزندش

نسیم باقران عنبر شمیم است
مگر با مشک تر، می پرورندش

کمال و عقل و هوش و فضل و دانش
بخواه از مردمان ارجمندش

بیا، جو، بوی حکمت از نزاری
که خواهی جست در خاک بلندش

هر آن صاحب دلی کآید بدین شهر
به خوبی دلبران دل می بردنش...

آيتى عيد سعيد نوروز رااز اعياد ملى مذهبى ايران دانسته و در يك قصيده قراء در كتاب درّ غلطان، پيدايش اين عيد را تشريح كرده و برپائى آن را همه ساله به تمام ايرانيان توصيه كرده است. ازايشان سه فرزند اناث كه به ترتيب به ازدواج شادروان دكتر محمد ابراهيم آيتى، دكتر غلامحسين رياحى و شادروان حاج شيخ محمد حسين نابغ آيتى‏درآمده اند و چهار فرزند ذكور به اسامى سرهنگ على آيتى، حجةالاسلام محمد كاظم آيتى، ابوالحسن آيتى و دكتر طاهر آيتى بيادگار مانده است. چند بيت از قصيده ايشان كه در آغاز كتاب بهارستان آورده شده نقل مى‏شود:

هزار شكر كه از لطف ايزد دادار
گرفت صورت تأليف اين مهين آثار

ببافت كلك يكى حلّه از نسيج و حرير
نسيج آن همه زركش حرير آن زر تار

چهار باغ پر از سرو و سنبل و ريحان
پراز ترانه قمرى پر از نواى هزار

از علماى معاصر شادروان آيتى مى ‏توان از آيةالله سيد حسن تهامى، آيةالله سيد كاظم حائرى، شيخ محمد على ديانى،شيخ جواد عارفى، فارابى، حجج اسلام: عرفانى، مهتدى و شهيدى نام برد.
شايان ذكر است كه فرزند ايشان آقاى ابوالحسن آيتى كتابى تحت عنوان" خاطراتى از بيرجند و رويدادهاى مهم سياسى آن در 50 سال گذشته نوشته و درآن به تشريح محله‏هاى سابق بيرجند و شخصيت‏هاى معاصر پرداخته است دراينجا شعر ديگرى غزل گونه از شادروان آيتى در توصيف بيرجند بااستقبال از غزل خواجه شمس الدين حافظ ذكر مى ‏شود :

خوشا بيرجند و وضع دلپسندش

خوشا بيرجند و وضع دلپسندش
خداوندا نگهدار از گزندش

نسيم باغران، عنبر شميم است
مگر با مشك تر مى‏پرورندش

كمال وعقل و هوش و فضل ودانش
بخواه ازمردمان ارجمندش

بيا جو بوى حكمت از نزارى
كه خواهى جست درخاك بلندش

هر آن صاحبدلى كايد بدين شه
به خوبى دلبران دل مى‏برندش

ز خوبان اروپا هر كه دم زد
به مژگان تير باران مى‏كنندش

دل و جانم به يغما دلبرى برد
به چشم مست و لعل نوشخندش

نمودى صيد، آهوى دلم را
بدام زلف و گيسوى كمندش

سمرقند و بدخشان و بخارا
همه بخشم بدان لعل چو قندش

اگر روزى به‏شكّر خنده‏اى يار
به‏دست آرد دل اين مستمندش

بلى شيخ ضياء اين همت آموخت
ز شعر حافظ و اندرز و پندش

آیت ا... شیخ محمد حسین آیتی سرانجام در سال ۱۳۹۱ هجری قمری مصادف با ۱۳۴۹ هجری شمسی دعوت حق را لبیک گفت و به سوی معبودش شتافت.