مشاهیر استان خراسان جنوبی ( دكتر محمد حسن گنجى )
دكتر محمد حسن گنجى
زندگینامه پروفسور محمد حسن گنجی پدر علم جغرافیا :
محمد حسن گنجی در سال 1291 در شهرستان بیرجند به دنیا آمد.پدر وی، ابوتراب مدتها نایب الحکومه شهر قاین بود. افراد خانواده وی در خدمت امرای قاینات (بیرجند) یعنی خاندان علم بودند.پدرش به کشاورزی و دامپروری اشتغال داشت. وی سه برادر و دو خواهر داشت که چهار نفر آنها در مدارس محلی بیرجند به تدریس اشتغال داشتند.پس از به پایان رساندن تحصیلات متوسطه در زادگاه خود، یعنی بیرجند، در مهرماه ۱۳۰۹ خورشیدی به تهران آمد تا حقوق بخوانَد؛ ولی در تهران متوجه شد که بیشتر استادان مدرسه عالی حقوق آن زمان، فرانسوی هستند، و چون زبان فرانسوی نمیدانست، به دارالمعلمین عالی رفت که نخستین بنیاد آموزش عالی آن زمان بود. دارالمعلمین عالی، که در ۱۳۰۷ بنیانگذاری شدهبود، دو گروه «فلسفه و ادبیات» و «تاریخ و جغرافیا» داشت. گنجی در رشته تاریخ و جغرافیا نامنویسی کرد و پس از سه سال، در ۱۳۱۲ لیسانس آن رشته را دریافت کرد. از آنجا که گنجی در کنکور اعزام به خارج در بخش معلمی تاریخ و جغرافیا مقام اول را به دست آوردهبود، در ۲۵ شهریور ۱۳۱۲ همراه با حدود ۹۰ نفر دیگر، که ۲۰ نفر از آنان از دانشآموختگان دانشسرای عالی بودند، به فرانسه فرستاده شد چون در دبیرستان شوکتی بیرجند تا اندازهای با زبان انگلیسی آشنا شدهبود، او را با ۱۲ نفر دیگر از دانشجویان، که به زبان انگلیسی آشنایی داشتند، پس از چند روز ماندن در پاریس، به لندن فرستادند. در آن روزها معمول بود که دانشجویان فرستادهشده به انگلستان را برای یک سال به زندگی در یک خانواده انگلیسی وامیداشتند تا زبان و آداب انگلیسی را فراگیرند. اما چون گنجی زبان انگلیسی را به اندازه نیاز میدانست، او را بیدرنگ پس از ورود به انگلستان به دانشگاه ویکتوریا که در آن زمان یکی از پنج دانشگاه معتبر، پس از آکسفورد و کمبریج، بهشمار میآمد در منچستر معرفی کردند گنجی در سال دوم ماندن درانگلستان بود که پس از یک سال مطالعه و بررسی رشتههای گوناگون، تصمیم خود را گرفت که در زمینه جغرافیا کار کند و از آن زمان تاریخ برای او در درجه دوم اهمیت قرارگرفت . در آن سال در گروه تخصصی جغرافیا در دانشگاه منچستر نامنویسی کرد و در سال ۱۳۱۷، لیسانس تخصصی خود را در جغرافیا اخذ کرد.وی دلیل گرایش خود را به جغرافیا و به ویژه هواشناسی، دو رویداد خشکسالی و سیلی میداند که در روزگار کودکی و نوجوانی در زادگاهش رخ داد و باعث آسیب زیادی به روستاییان شده بود .
گنجی، در ضمن تحصیل در انگلستان، چندین مسافرت علمی همراه گروههای دانشگاهی به نواحی داخلی انگلستان و اسکاتلند و همچنین به شبهجزیره ایبری (اسپانیا و پرتغال) و اسکاندیناوی (دانمارک، سوئد و فنلاند) و ممالک دیگرِ اروپایی انجام داد.
وی در سال 1331 مجددا با استفاده از بورس تحصیلی عازم آمریکا شد و مدرک دکتری خود را در رشته جغرافیا، از دانشگاه کلارک دریافت کرد. پایان نامه دکتر گنجی درباره آب و هوای ایران به زبان انگلیسی به چاپ رسیدهاست.
دکتر گنجی از سال ۱۳۱۷ تا ۱۳۵۴ در دانشگاه تهران به تدریس اشتغال داشت و به اولین شخصی که جغرافیای نوین را وارد برنامههای دانشگاهی کردهاست، شناخته میشود. وی با درجه استادی در سال ۱۳۵۸ بازنشسته شد.وی مراحل دانشگاهی را از دبیری تا معاونت دانشگاه طی کرده و در سال ۱۳۵۴ با اخذ درجه استادی ممتاز بازنشسته شدهاست.
خاطرات و وقایع دوران تحصیل :
گنجی خود چنین میگوید: «من با دبیری در دانشگاه تهران شروع کردم و بعد از ۱۳ سال استادیار این دانشگاه شدم. اولین کسی بودم که با تحصیلات عالیه جغرافیا به ایران برگشتم و در سال دوم گشایش دانشگاه تهران بههمراه دو نفر از همکارانم رشته جغرافیا را پایهگذاری کردیم. بعد از ما شش نسل جغرافیدان در ایران تربیت شدهاست که من بهنوعی احساس میکنم پدربزرگ این جریان باشم. مدتی رئیس دانشکده و معاون دانشگاه تهران بودم. در دوران بازنشستگی هم دانشگاه بیرجند را تأسیس کردم. قبل از انقلاب، مدتی معاون پارلمانی وزارت راه بودم. پس از انقلاب، در دوران جنگ ایران و عراق، مشاور وزیر دفاع بودم. حالا هم در دانشگاه شهید بهشتی مشاور دانشکده علوم زمین هستم و دو دانشجوی دکتری دارم. بیش از صد مقاله به فارسی و انگلیسی نوشتهام و چهارده کتاب درسی به چاپ رساندهام. مهمتر از همه اینها انتشار کتابی با عنوان جغرافیا در ایران از دارالفنون تا انقلاب اسلامی، که داستان علم جغرافیا در کشور است. پانزده سال است که با دائرةالمعارف اسلامی همکاری میکنم و این اواخر با مرکز گفتگوی تمدنها ارتباط نزدیک دارم و قرار است اطلس جغرافیایی تمدنها را تهیه بکنم.»
استادان و مربیان :
مربیان و استادان گنجی در طی دوران تحصیل او عبارت بودند از: میرزا احمد نراقی، شیخ احمد سلیمانی نراقی، کلنل علینقی وزیری، مفیدالملک، سیدرضی حسین (ناظم هندی)، عباس اقبال آشتیانی،امیرتوکل کامبوزیا، ماژور مسعودخان کیهان، بدیعالزمان فروزانفر، سیدمحمدکاظم عصار، صادق رضازادهٔ شفق، عبدالحسین شیبانی وحیدالملک، عیسی صدیق اعلم، اسدالله بیژن و…
همسر و فرزندان :
دکتر گنجی در ۲۴ دیماه ۱۳۲۰ با لطیفه جوادزاده (او از ایرانیان مقیم ارمنستان بود) ازدواج کردند.ایشان فرزندی نداشتند و تاپایان عمر از در کنار همسر خود ماندند حتی در پیری که همسر ایشان بیمار بود و خودشان نیز کهولت سن داشتند از همسر خود پرستاری میکرد.
خانه جغرافیا :
در تاریخ سوم آذر ماه ۱۳۹۰ با حضور پروفسور محمد حسن گنجی, منزل مسکونی وی توسط شهرداری تهران تملک و به عنوان خانه جغرافیا افتتاح گردید. در حال حاضر این خانه به عنوان یکی از مراکز و خانه های علم و زندگی شهر تهران محسوب می شود.
درگذشت پروفسور محمدحسن گنجی :
پروفسور محمدحسن گنجی، ۲۸ تیرماه ۱۳۹۱ بر اثر زمین خوردن در منزل شخصی خود دچار خونریزی مغزی شد. پس از آن به بیمارستان پیامبران منتقل و تحت عمل جراحی قرار گرفت که درنهایت درگذشت. پیکر ایشان پس از تشییع از مقابل دانشگاه تهران جهت خاکسپاری به زادگاهش شهر بیرجند منتقل گردید و در تاریخ ۲ مرداد ماه ۱۳۹۱ در محل بوستان دکتر محمد حسن گنجی در خیابان توحید ،چهره در نقاب خاک کشید.
مشاغل و سمتهای مورد تصدی گنجی :
وی از سال ۱۳۳۵ تا ۱۳۴۷ مدیریت اداره کل هواشناسی را عهدهدار بود و به عنوان بینانگذار سازمان هواشناسی ایران نیز شناخته میشود.دکتر گنجی همچنین از اردیبهشت سال ۱۳۴۲ تا مهرماه ۱۳۴۷ معاونت پارلمانی وزارت راه و در زمان ریاست پروفسور رضا از سال ۱۳۴۷ به مدت یک سال پست معاونت اداری و مالی دانشگاه تهران را عهدهدار بود.پس از چندی مشاور دانشگاه و از خردادماه ۱۳۵۳ عهدهدار ریاست دانشکده ادبیات و علوم انسانی شد و تا پایان خدمت ۳۷ ساله دانشگاهی خود در این سمت باقی ماند.وی در دهه 40 شمسی ریاست منطقه آسیا را در سازمان هواشناسی عهدهدار بود و از همان سال رابطه خود را با همان سازمان حفظ کرد. از دکتر گنجی چندین کتاب از جمله اطلس اقلیمی ایران و بیشتر از 100 مقاله به زبانهای فارسی و انگلیسی منتشر شده است.
وی در بهمنماه ۱۳۵۴ به افتخار بازنشستگی نائل آمد و از مهرماه ۱۳۵۴ تا پایان سال ۱۳۵۷ ریاست مؤسسه آموزش عالی امیر شوکتالملک علم بیرجند را بر عهده داشت و از سال ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۲ مشاور رئیس سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح بود؛ و از سال ۱۳۷۳ نیز، با سمت مشاور دانشکده علوم زمین دانشگاه شهید بهشتی، در طراحی و اجرای برنامهها مشارکت داشتهاست.
همچنین از سال ۱۳۶۵ عضویت بخش جغرافیایی سازمان مطالعه و تدوین کتب دانشگاهی (سمت) را دارا بوده و با بیشتر دانشگاههای تهران، بهویژه دانشگاه تربیت مدرس، همکاری داشته و در دورههای دکتری جغرافیا تدریس کردهاست.وی علاوه بر مدیریت گروه جغرافیا، ریاست دانشکده ادبیات و علوم انسانی و معاونت دانشگاه تهران، پیش از انقلاب اسلامی، ریاست اداره کل هواشناسی ایران و ریاست هواشناسی منطقه آسیا را نیز بر عهده داشته است.دکتر گنجی از سال ۱۳۶۴ با مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، همکاری کرد و از سال ۱۳۷۰ به عنوان مشاور رئیس دانشکده علوم زمین با دانشگاه شهید بهشتی همکاری داشته است. استاد گنجی در زمان جنگ در ستاد بسیج مسئولیت بررسی و ارزیابی نقشه جبهههای جنگ را بر عهده داشت. علاوه بر این از سال ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۲ مشاور رئیس سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح بود و از سال ۱۳۷۳ نیز با سمت مشاور دانشکده علوم زمین دانشگاه شهید بهشتی در طراحی و اجرای برنامهها مشارکت داشتهاست.
همچنین از سال ۱۳۶۵ عضویت بخش جغرافیایی سازمان مطالعه و تدوین کتب دانشگاهی (سمت) را دارا بوده و با بیشتر دانشگاههای تهران بویژه دانشگاه تربیت مدرس در دورههای دکتری جغرافیا تدریس همکاری داشتهاست. وی همچنین عضویت کمیته رهبری اطلس اقلیمی ایران را در سازمان هواشناسی برعهده داشت.
دکتر گنجی که به پدر علم جغرافیای ایران شهرت دارد، در سال 2001 از سوی سازمان جهانی هواشناسی به عنوان دانشمند برتر جهان و دانشمند سال هواشناسی معرفی شده است.
وی همچنین عضو دائمالعمری انجمن جغرافیایی انگلستان و اولین رئیس انجمن جغرافیدانان آسیا بوده و در بیست و نهمین کنگره اتحادیه بینالمللی جغرافیایی در کره جنوبی در سال ۲۰۰۰ میلادی به عنوان یکی از ۱۵ جغرافیدان برجسته جهان شناخته شد و سازمان هواشناسی جهانی، جایزه علمی سال ۲۰۰۱ خود را به وی اعطا کرد.او در سال ۱۳۵۴، بهعنوان استاد ممتاز دانشگاه تهران انتخاب شد. وی نشان درجه سه در خدمات دولتی را نیز دریافت کردهاست. گنجی، از اوایل انقلاب تا پایان عمر، بالغ بر ۶۳ لوح تقدیر از مراکز آثار و مفاخر علمی، چهرههای ماندگار، انجمنهای علمی جغرافیایی و دانشگاهها دریافت کردهاست.
پدر علم جغرافیای ایران دارای 130 اثر برجسته علمی و تخصصی به زبانهای فارسی و انگلیسی و تربیت کننده 11 نسل استاد عالی در حوزه جغرافیا است.
وی همچنین عضویت کمیته رهبری اطلس اقلیمی ایران را در سازمان هواشناسی ایران بر عهده داشتهاست و بنیانگذار دانشگاه بیرجند است.
در تاريخ 78/4/15 در مجلس ضيافتى كه به افتخار بازنشستگان هيأت علمى دانشگاه تهران در محل دانشگاه برگزار گرديد، از شخصيت ممتاز ايشان تجليل به عمل آمد. در تاريخ 79/3/24 از طرف انجمن آثار و مفاخر فرهنگى، مجلس بزرگداشتى به افتخار دكتر گنجى در فرهنگ سراى امير بهادر با حضور جمع كثيرى از اساتيد دانشگاههاى تهران، تربيت مدرس، شهيد بهشتى، تربيت معلم، تربيت مدرس و اصفهان و شخصيتهائى از قبيل استاندار تهران، و رئيس دانشگاه شهيد بهشتى برگزار گرديد. در اين مجلس آقاى دكتر مهدى محقق رئيس هيأت مديره انجمن بيانات مبسوطى در شرح خدمات نيم قرنى دكتر گنجى ايراد نمود. اساتيد ديگرى چون دكتر شاپور گودرزى، دكتر محمدرضا بهنيا از دانشگاهتهران و دكتر مؤمنى از دانشگاه شهيد بهشتى نيز با سخنانى از زحمات پيشكسوت علم جغرافيا تقدير به عمل آورند. در اين مجلس از طريق 8 دانشگاه و انجمن لوح تقدير و هدايائى به دكتر گنجى تقديم شد. رئيس دانشگاه شهيد بهشتى ضمن اهداء هدايا، هزينه رفت و بازگشت به حج عمره دكتر و همسر وى را اعلام داشت. در مراسم نکوداشت دکتر محمد حسن گنجی علاوه بر اعطای لوح یادبود کیکی به پاس بزرگداشت زحمات این استاد فزرانه بریده شد.مراسم نکوداشت یکصدمین سالروز تولد دکتر محمد حسن گنجی پدر علم جغرافیای ایران و موسسه اداره هواشناسی و تربیت کننده 11 نسل استاد جغرافیا در مجموعه تاریخی سعدآباد برگزار شد. ایشان همچنین دارای نشان درجه سه در خدمات دولتی را دریافت کردهاست. دکتر گنجی از اوایل انقلاب تا قبل از مرگ بیش از ۶۳ لوح تقدیر از مراکز آثار و مفاخر علمی، چهرههای ماندگار، انجمنهای علمی جغرافیایی و دانشگاهها دریافت کردهاست.
برخی از مشاغل دکتر محمد حسن گنجی:
- عضو مادام العمر انجمن جغرافیائی انگلستان
- عضو سابق انجمن سلطنتی مردم شناسی انگلستان و ایرلند
- عضو شورای عالی آمار
- عضو هیأت تحریریه دائره المعارف بریتانیا
- عضو افتخاری انجمن آمریکایی پیشرفت علوم
- عضو شورای عالی مردم شناسی
- عضو انجمن جغرافیائی کشورهای آسیا و آفریقا
- عضو کمیته ملی آبشناسی (یونسکو)
- عضو هیأت ممیزه دانشگاه تهران
- عضو کمیسیون بورسهای دانشگاهی
- عضو کمیسیون همکاری فرهنگی ایران و فرانسه (دانشگاهی)
- عضو کمیته جغرافیائی فرهنگستان ایران
- عضو شورای عالی جغرافیائی وابسته به سازمان جغرافیائی کشور
- عضو کمیته برنامه ریزی وزارت آموزش و پرورش
- عضو هیأت امنای مدرسه عالی بازرگانی رشت
- عضو هیئت امنای مدرسه عالی علوم اراک
- عضو هیأت امنای مدرسه عالی فنی تهران
- عضو اتحادیه انحمنهای علمی
- رئیس اولین کنگره جغرافیدانان ایران ۱۳۵۲
- عضو شورای دانشگاه تهران
- اولین رئیس انجمن جغرافیدانان ایران ۱۳۵۳ تا ۱۳۵۷
دکترگنجی در مراسمات زیر نیز شرکت فعال داشتهاست :
- کنگره بینالمللی جغرافیایی (آمستردام ۱۹۳۸، واشینگتن ۱۹۵۲، دهلی نو ۱۹۶۸ و مونترال کانادا ۱۹۷۲)
- سمینار جغرافیایی کشورهای آسیایی و آفریقایی (علیگره هندوستان، ۱۹۵۶)
- کمیسیون حل اختلاف آب هیرمند بین ایران و افغانستان (واشینگتن، ۱۹۵۶)
- کمیته اجرایی طرح مناطق خشک یونسکو (کانبرای استرالیا، ۱۹۵۶)
- کمیته منطقهایِ سازمان هواپیمایی کشوری بینالمللی (رم، ۱۹۵۹)
- کمیته هواشناسی سازمان پیمان مرکزی (آنکارا، ۱۹۵۹، ۱۹۶۰، ۱۹۶۱ و ۱۹۶۳، لندن، ۱۹۶۰)
- اجلاسیه هواشناسی منطقه آسیا (رانگون، ۱۹۵۹، بانکوک، ۱۹۶۲، تهران، ۱۹۶۶ و توکیو، ۱۹۷۰)
- کمیسیون اقلیمشناسی سازمان هواشناسی جهانی (لندن، ۱۹۶۰ و استکهلم، ۱۹۶۵)
- کنگره سازمان هواشناسی جهانی (ژنو، ۱۹۶۳، ۱۹۶۷ و ۱۹۷۱)
- اجلاسیه کمیته اجرایی سازمان هواشناسی جهانی (ژنو، ۱۹۶۵، ۱۹۶۶، ۱۹۶۸، ۱۹۶۹ و ۱۹۷۱)
- کمیته ارتباطات سازمان عمران منطقهای (اسلامآباد پاکستان، ۱۹۶۶)
- دومین کنگره سازمان ملل متحد درباره یکنواخت ساختن اسامی (لندن، ۱۹۷۲)
- کنفرانس یونسکو درباره آموزش جغرافیا در آسیای شرقی و اقیانوسیه (سنگاپور، ۱۹۷۲)
- دومین اجلاسیه گروه کارشناسان هواشناسی جهانی درباره کاربرد اقلیمشناسی در مسائل محیطی (ژنو، ۱۹۷۲)
- دومین کمیته فنی اندازهگیری آلودگی هوا (هلسینکی، ۱۹۷۳)
- کنفرانس یونسکو درباره آموزش جغرافیا در آسیای جنوبی (دهلی نو، ۱۹۷۴)
- هشتمین اجلاسیه گروه کارشناسان جغرافیای سازمان ملل (نیویورک، ۱۹۷۵)
- سمپوزیوم هواشناسی در رابطه با آمایش زمین (اشویل، کارولینای شمالی، ۱۹۷۵)
- بیست و سومین کنگره بینالمللی جغرافیا (مسکو، ۱۹۷۶)
- سومین کنگره سازمان ملل برای یکنواخت کردن اَعلام جغرافیایی (آتن، ۱۳۵۶، مونترال، ۱۳۶۵ و ژنو، ۱۳۷۰)
- سفر عتبات عالیات در گروه دانشگاه تهران (۱۳۵۶)
- سفرچین در گروه دانشگاه تهران (۱۳۵۷)
- یازدهمین اجلاسیه گروه کارشناسان ملل متحد (ژنو ، ۱۳۶۳)
- چهارمین اجلاسیه منطقهای برای همسانسازی نامهای جغرافیایی (تهران، ۱۳۶۹)
- سمینار مرزهای ایران در مرکز ژئوپلیتیک و مرزهای بینالمللی دانشگاه لندن (لندن، ۱۳۷۰)
- سمینار هویت ایران در پایان قرن بیستم در دانشگاه لندن (لندن، ۱۳۷۷)
چگونگی عرضه آثار :
گنجی سفرهای علمی متعددی به کشورهای اسکاتلند، پرتغال، دانمارک، سوئد، فنلاند، پاکستان، هندوستان، ژاپن، اندونزی، مالزی، سنگاپور، هنگ کنگ، لبنان، اتریش، آلمان، هلند، بلژیک، اسپانیا، فرانسه، نروژ، شوروی سابق (مسکو، کیف، ایروان و باکو)، استرالیا، کانادا، ایالات متحده آمریکا و کلیه شیخنشینهای خلیج فارس نمود.
گنجی، حدود ۱۰ درس جدید و گوناگون را بهتدریج وارد برنامه رشته جغرافیا نمود و همه را شخصاً بهتناوب در سالهای تحصیلی مختلف تدریس کرد. از آثار وی میتوان به ۱ جزوه درسی، ۱۶ اثر تألیفی ، ۶ نقد کتاب، ۱۲ مقدمه کتاب ، ۸۰ مقاله علمی، ۱۹ سخنرانی و ۱۴ مقاله به زبان انگلیسی اشاره کرد.
برخی از آثار دکتر محمد حسن گنجی :
- جنگ و جغرافیا یا روابط دول بزرگ در اقیانوسیه. تهران، بنگاه پروین،1321
- بشر چیست. ترجمه از آثار مارک توابن. تهران چاپ سوم، بنگاه افشاری،1351
- جغرافیا سال پنجم ابتدایی(با همکاری جسین خلیلیفر). تهران، بنیاد فرانکلین،1337
- جغرافیا ششم ابتدایی با همکاری حسین خلیلیفر. تهران، بنیاد فرانکلین،1337
- آمار بارندگی ایران. تهران، مرکز تحقیقات علمی مناطق خشک دانشگاه تهران، 1338
- کتابهای جغرافیای دبیرستان از سال اول تا سال ششم(با همکاری گروه مؤلفان). دههی 1340
- فهرست مقالههای جغرافیایی(با همکاری جواد صفینژاد). تهران، دانشکدهی ادبیات دانشگاه تهران،1341
- جغرافیای ایران(چهار فصل در جلد اول ایرانشهر). تهران، نشریه شمارهی 22 کمیسیون ملی یونسکو،1342
- اطلس اقلیمی ایران. تهران، مؤسسه جغرافیای دانشگاه تهران، 1346
- مجموعهی 33 مقالهی جغرافیایی. تهران،بنیاد جغرافیایی و کارتوگرافی سحاب،1353
- جغرافیا در ایران از دارالفنون تا انقلاب اسلامی. مشهد، آستان قدس رضوی، 1367
- تاریخچهی جغرافیا در تمدن اسلامی. تهران، بنیاد دائره المعارف اسلامی، 1368
- نامههایی از قهستان(ترجمه و تعلیق). مشهد، مرکز خراسانشناسی، 1379
خراسان جنوبی سرزميني است كه ساليان سال در گوشه اي از كشور اسلامي ايران بدون شناخته شدن استعدادها و توانائي هايش قرار داشته و حال كه اين منطقه بصورت استاني مستقل مطرح شده بايد در اعتلاي آن بكوشيم و توانمنديهاي انساني ، فرهنگي ، جغرافيائي ، معدني و غيره را به همگان نشان دهيم .