​آثار باستانى و تاريخى بيرجند

براى  اولين بار درسال 1320 توسط آقايان دكتر جمال رضائى و دكتر صادق كيا نسبت به شناسائى قطعات و قرائت كتيبه‏ هاى كال جنگال اقدام شد. آقاى دكتر غلامحسين شكوهى نيز در سال 1324 از تصاوير وكتيبه‏ ها در پايان نامه تحصيلى خود نامى برده ‏اند. اين گونه از مطالعات حداقل براى 50 سال به فراموشى سپرده شد تا اينكه آقاى حميد موسوى طى نوشته ‏اى اطلاعات بيشترى درباره كال جنگال ارائه نمود.
در ده سال اخير باهمت چند تن از باستان شناسان مديريت ميراث فرهنگى خراسان بويژه آقايان رجبعلى لباف خانيكى و رسول بشاش، قدمهاى بسيار مؤثرى در مورد باستان شناسى بيرجند برداشته شده و دراين امر مديريت ميراث فرهنگى بيرجند نيز بسيار كوشا بوده است.
به هر صورت اكتشافات اين عزيزان مايه غرور ملى و مباهات عموم مردم بيرجند مى‏باشد. اميد است اين بازديدهاى مكتشفانه تكرار شود تا بدين وسيله آثار ارزشمندى كه نتيجه رنج وتلاش نياكان ما و بيانگر تمدن اين قوم وغناى فرهنگ اين مرز وبوم است كشف و شناخته شود.
قدمت منطقه جنوب خراسان و نقش تاريخ ساز آن دروقايع ايران زمين، موجبات ايجاد دفتر نگهبانى ميراث فرهنگى را درسال 1368 فراهم نمود. گستردگى امور محوله وتّعدد آثار به جاى مانده شامل قلعه ها،تپه ‏هاى باستانى، ابنيه تاريخى، كاروانسراها، آداب و رسوم متفاوت مردم كه همه از مواريث فرهنگى اين سامان مى ‏باشند، بستر مناسبى را جهت ايجاد اداره ميراث فرهنگى بيرجند در سال 1372 فراهم نمود. حجم زياد امور كه در جهت حفظ، مرمت، آموزش و پژوهش ميراثهاى فرهنگى مى ‏بايد انجام مى ‏گرفت، مقدمات ايجاد مديريت ميراث فرهنگى جنوب خراسان را در سال 1374 فراهم ساخت. خاصه اينكه در اين موقعيت رئيس محترم وقت ميراث فرهنگى كشور از اين واحد بازديد به عمل آورد و دستور لازم درباره ارتقاء اداره به مديريت ميراث فرهنگى جنوب خراسان شامل : شهرهاى بيرجند، قاين و نهبندان صادر نمود.
به منظور دستيابى به پيشينه تاريخى منطقه و شناسائى آثار پراكنده درآن، كار بررسى‏هاى پژوهشى در شهرهاى ياد شده آغاز گرديد كه در جريان آن بيش‏از 300  اثر تاريخى مربوط به دوره‏هاى مختلف تاريخى در شهرستانهاى بيرجند و نهبندان، و 100 اثر در شهرستان قاين شناسائى گرديد. از جمله اين آثار مى‏توان از كتيبه لاخ ‏مزار كوچ در بخش مركزى بيرجند نام برد. قدمت اين كتيبه به بيش از 12000 سال مى رسد.
مديريت ميراث فرهنگى بيرجند داراى 4 بخش ادارى، فرهنگى، آموزشى و پژوهشى مى ‏باشد. اين مديريت در ظرف مدت كوتاهى موفق به ايجاد گنجينه‏ هاى " باستان شناسى" و "مردم شناسى"، چايخانه سنتى، كتابخانه و تالار مطالعه، كارگاه‏هاى هنرهاى سنتى، ونيز مجتمع آموزشى هنرهاى سنّتى شده كه همه روزه ميزبان تعداد بسيار زيادى از علاقه‏ مندان مى ‏باشد.
گنجينه باستان شناسى خود شامل بخش‏هاى: اسناد، منسوجات، ابزار جنگى، شيشه وبلور، سفال، فلز، قرآن و كتابت، روشنائى و مقدار جزئى از اشياء متعلق به خاندان علم مى ‏باشد.
گنجينه مردم شناسى در 13 مورد شامل : آهنگرى ، مراحل كاشت ، داشت ، برداشت ( محصولات كشاورزى ) عروسى ، سازو دهل ، حكيم باشى ، كفاشى ، حلاجى ، قالى‏ بافى ، سلمانى ، نانوائى و دلاكى مى ‏باشد .
از ديگر فعاليت‏هاى انجام گرفته در راستاى حفظ مواريث فرهنگى، تعيين حريم و ثبت آثار و ابنيه تاريخى در فهرست آثار ملى است كه تاكنون بيش ‏از 50 بناى تاريخى در سه شهرستان ياد شده در فهرست آثار ملى كشور به ثبت رسيده است. از جمله بناهاى تاريخى ساختمان گنجبينه ‏ها مى‏باشد كه در دوره قاجاريه و در زمان حكمرانى شوكت ‏الملك در دو طبقه احداث شده است.
شايان ذكر است كه اين اداره در چند سال متوالى در نمايشگاه بين ‏المللى تهران شركت نموده و در هر سال مقام اول را در بين شركت كنندگان احراز نموده است.
برگزارى دوره‏هاى آموزشى هنرهاى سنتى، شناسائى هنرمندان منطقه ، ايجاد كارگاههاى هنرهاى سنتى ، جمع ‏آورى كتاب و نشريه ‏هاى مرتبط با شهرستان بيرجند و همكارى با دانشجويانى كه بخواهند پايان نامه ‏هاى تحصيلى خود را پيرامون ميراث فرهنگى منطقه تهيه وتنظيم نمايند از اهم فعاليت‏هاى اين اداره مى ‏باشد.
اداره ميراث فرهنگى كه در مجموعه باغ و عمارت اكبريه ( محل استقرار و زندگى خاندان علم ) با وسعت 6 هكتار واقع شده است، خود يكى ‏از آثار تاريخى و زيباى شهرستان بيرجند محسوب مى شود. و با نوع كار ميراث فرهنگى تجانس كامل دارد.
از ديگر وظايف درخور تقديس اداره ميراث فرهنگى، كشف آثار باستانى و شناخت آثار تاريخى حفظ و نگهدارى و مرمت آنها مى ‏باشد، كه دراين موارد به طور جداگانه به معرفى آنها اقدام مى ‏شود.

( كال جنگال )
كال جنگال نام يكى از دره‏هاى عميق كوه "ريچ" از روستاهاى بخش خوسف كه در 34 كيلومترى جنوب غربى بيرحند واقع است مى ‏باشد. در قلل نسبتاً مرتفع كوههاى اين دره بر روى سنگ‏هاى صيقلى پيكره‏ها و نوشته‏هائى به زبان اشكانى نقش بسته كه نشانى از زندگى با عظمت پيشينيان ما مى‏باشد.(4) در اين محل سه‏ تصوير و 9-10 كتيبه مشاهده مى‏شود كه به شرح زير به توصيف بسيار مختصر آنها مى‏ پردازد:
الف ( تصوير مردى در جدال باشير : اين تصوير در حدود 164 سانتى‏ متر طول و 123 سانتى ‏متر عرض‏ دارد و برروى تخته سنگ سياه و صيقل خرده‏اى حك شده است. دراين تصوير مرد جنگجو دست راست را به كمر زده و با دست چپ با شير مبارزه مى‏ كند. استاد صادق كيا متن 21 حرف كه در دو سطر و در مقابل تصوير مرد جنگجو بر روى تخته سنگ نوشته شده چنين ترجمه كرده اند، "پدر اردشير نخور شهربان" يا"من اردشير پسر شاپور شهربانم". شايد براساس همين تصوير نام اين محل را كال جنگال ناميده اند. زيرا در گويش بيرجند كال به معنى چال و گودى و جنگال به معنى جنگ و جنگجو مى ‏باشد.  
ب ( پيكره و نوشته‏اى ‏كه نيمى ‏از آن از بين رفته است : اين پيكره در حدود 130 متر از پيكره "تصوير مردى در جدال باشير" فاصله دارد. طول اين تصوير 250 سانتى ‏متر و عرض آن حدود 195 سانتى ‏متر است. يازده حرف از نوشته اين تصوير به جا مانده ، كه استاد صادق كيا اين حروف را نام صاحب پيكره دانسته‏ اند.
پ ( يك سطر كه داراى 6 حرف و به طول 42 سانتى ‏متر مى ‏باشد و برروى يك تخته سنگ كه در حدود 20 متر با پيكره جدال با شير فاصله دارد، مشاهده مى ‏شود.
ت ( اين سنگ نبشته در 4/5 مترى ‏تخته سنگ بند "ج" قراردارد و داراى 19 حرف ويك حرف نيمه محو شده مى ‏باشد.
ث ( در قسمت بالائى نيمه پيكره بند "ب" و برروى  سنگى به ابعاد 24*22 سانتى ‏متر نوشته ‏هائى در دو سطر 5 حرفى و 4 حرفى حكاكى شده است.
ج ( در ده مترى شمال شرقى پيكره شير، بر روى يكى از صخره‏ هاى برجسته يك نوشته به طول 110 سانتى ‏متر و عرض 80 سانتى‏ متر كه شامل 10 تا 15 حرف مشخص و نيمه مشخص مى ‏باشد، مشاهده مى ‏شود.
 چ ( در قسمت شمال سنگ "نيمه پيكره"، سنگ نبشته ‏اى با 15 حرف در چهار سطر مشاهده مى ‏شود.
ح ( دو قطعه سنگ در مجاورت يكديگر قرار دارد. كه با تركى عميق دو سنگ نبشته از هم مجزا گرديده‏ اند. در روى يك قطعه 42 حرف و برروى 7 سطر و در روى سنگ ديگر 26 حرف بر روى 5 سطر وجود دارد.
خ ( چند سنگ نبشته ديگر نيز وجود دارد كه كال جنگال را به صورت مجموع ه‏اى از آثار باستانى حائز اهميت معرفى كرده است.
اميد است كه درنگهدارى اين آثار، حراست و حفاظت كامل به عمل آيد. ضمناً نسبت به قرائت سنگ نبشته ‏ها اقدام شود تا اين آثار از تاثير مخّرب عوامل جوى و افراد ناآگاه مصون و محفوظ باقى بمانند .

​( سنگ نگاره لاخ مزار )
در ارديبهشت ماه سال 1371 به وسيله هيأت بررسى و شناسائى آثار باستانى شهرستان بيرجند به سعى و كوشش آقايان رجبعلى لباف خانيكى و رسول بشاش، تخته سنگى به ابعاد 3/5*5 متر در روستاى كوچ نهارجان كه در 25 كيلومترى بيرجند واقع است، كشف شد كه بر روى آن مجموعه بى نظيرى از كتيبه‏ ها و نقش‏ها با دقت و تيزبينى زيادى مشاهده مى‏ شود. سبك و فرم اشكال حك شده متعلق به دوران ميان سنگى (12000-20000 سال پيش) مى‏ باشد. اين كتيبه‏ ها و نقش‏ها به منزله كتاب تاريخ ارزشمندى است كه فرهنگ و تمدن اين خطه از خاك ميهن اسلامى را از حدود 17 هزار سال پيش تاكنون معرفى مى ‏كند.
بر صفحه صاف وعمودى لاخ مزارنقش و نگارهاى فراوانى نقش بسته است كه تعداد قابل تفكيك و شمارش آن به 307 مورد به شرح زير مى‏رسد  :
نقش ‏انسان   32 مورد   نقش حيوان 33 مورد
نقش گياه   22 مورد   نقش ‏هاى ناشناخته 68 مورد
علائم ونشانه‏ ها  25 مورد  كتيبه‏ پهلوى، اشكانى وساسانى 81 مورد
كتيبه عربى  34 مورد كتيبه فارسى  8 مورد
مطالعات انجام شده بر روى نقش‏ها تابه حال نشان داده است كه اين سنگ نگاره‏ها از قديم‏ترين ايام، جنبه تقدّس داشته و احتمالاً اردشير بابكان به زيارت اين سنگ آمده و نقش قباد ساسانى و همسرش بر روى سنگ حك شده است. اين سنگ نگاره بدون اينكه نقش و نگار آن بر كسى مشخص باشد، از قديم الايام در نزد روستائيان كوچ به تخته سنگ لاخ مزار موسوم بوده است .

( غار چهل دختر )
در سال 1374 در دامنه كوهى نزديك سربيشه ، غارى كشف شده كه درآن ابزار سنگى از قبيل ساطور و تيغه و در بدنه كوه رگه‏ هاى سنگ چخماق مشاهده شده است. وجود چشمه آب و فضاى درونى غار حكايت از آن دارد كه در دوران كهن سنگى (20000-600000 سال پيش ) ، اين محل پناه گاه و درعين حال كارگاه ساخت ابزار سنگى از سنگ چخماق بوده است.

( سفالهاى قرمز، نخودى و خاكسترى )
سفالهائى مربوط به هزاره اول قبل از ميلاد با رنگ‏هاى قرمز،نخودى و خاكسترى كه نشانگر زيست اقوام آريائى در چهارمنطقه از مناطق بيرجند مى‏ باشد، كشف شده است.
( آثارى از دوران تاريخى پارتها و سامانى ‏ها ) 
آثارى از دوره ‏هاى تاريخى پارتهاو سامانى‏ ها در 7 محوطه از مناطق شهرستان بيرجند و در 3 محوطه در شهرستان نهبندان كشف شده است (بيش از 2500 سال پيش )

( تنگل استاد )
به گفته معاون پژوهشى ميراث فرهنگى استان خراسان يك سنگ نگاره و كتيبه پهلوى اشكانى با قدمت دو هزار سال در بيرجند كشف شده است، .وى افزود اين سنگ نگاره مجموعه‏اى از 38 نقش حيوان از قبيل اسب، بزكوهى، قوچ و پرنده مى‏باشد. ايشان اشاره كرده‏اند كه كشف سنگ نگاره اثبات مى‏كند كه گذرگاه اصلى خراسان و قهستان به‏كرمان و جنوب ايران درگذشته از درون دره هاى جنوب شرقى بيرجند بوده است.
اين سنگ نگاره دركنار يك رودخانه فصلى و در دره‏اى به نام تنگل استاد در 65 كيلومترى جنوب شرقى بيرجند و در هشت كيلومترى روستاى چنشت واقع شده است.
درحال حاضر در شهر بيرجند حدود 50 بناى تاريخى سالم مشاهده مى‏شود كه هر كدام در نوع خود بى نظير است. همچنين تاكنون چندين اثر باستانى با قدمت بيش از 12 هزار سال كه از دوره‏هاى سنگى و ميان سنگى آغاز گرديده و تا دوره معاصر را در بر ميگيرد شناخته شده است.

( كاسه ‏هاى سفالين متعلق به دوره تيمورى )
در حين عمليات كشاورزى در روستاى محمود آباد بيرجند، كاسه سفالين متعلق به دوره تيمورى( 771-900 ه ق( كشف شد. اين ظرف به شكل مدور با دهانه‏اى به قطر 20 سانتى‏متر و ارتفاع 9 سانتى‏متر، داراى لعابى به رنگ سبز فيزوزه‏اى مى‏باشد.
در سال 1368 نيز 4 عدد بشقاب و كاسه سفالين مربوط به دوره تيمورى از قبرستان روستاى آسوى بيرجند كشف شده است.
كشف تعداد زيادى از ظروف سفالين متعلق به دوره تيمورى در محدوده شهرستان بيرجند نشانه رواج هنر سفالگرى تيمورى در منطقه مى‏باشد.

( سنگ نگاره‏هاى گازار )
گازار مركز دهستان شاخنات از بخش مركزى بيرجند مى‏باشد. در شمال روستاى گازار در مسير دره‏اى معروف به »تنگه رود« كه به »غارننه« منتهى مى‏شود در دومنطقه نقوشى بر روى صخره حك شده است.
سنگ نگاره اول در فاصله 100 مترى »غارننه« و در سمت چپ »تنگه رود« بر سينه صاف صخره حك شده است. تصوير دو بزكوهى و يك اسب سوار در اين سنگ نگاره ديده مى‏شود.
سنگ نگاره دوم به فاصله 50 مترى »غارننه« و در محل پيچ رودخانه در سمت راست و در ارتفاع شش مترى بر روى صخره‏اى صاف، نقوش و احتمالاً خطوطى حك شده است. متأسفانه به‏دليل طول زمان و عدم آگاهى و بصيرت رهگذران اين نقوش تقريباً مخدوش و غير قابل تشخيص است.
اين سنگ نگاره نشان‏دهنده حضور اجتماعات انسانى بيابان گرد مى‏باشد و نيز ممكن است دلالت بر حضور اقوام ساگارتى(18) دراين منطقه باشد .

( ردپاى حيوانات ماقبل تاريخ در بيرجند )
توسط كارشناسان سازمان ميراث فرهنگى جنوب خراسان وتأييد مقامات علمى دانشگاه بيرجند، ردپاى حيوانات عظيم‏الجثه مربوط به 30 تا 50 ميليون سال قبل بر روى لايه‏هاى موسوم به فليش بر روى صخره‏هاى مربوط به دوران سوم زمين شناسى و به صورت حفره‏هاى بيضى شكل مشاهده شده است. اين ردپاها مربوط به عبور حيوانات عظيم‏الجثه برروى لايه‏هاى نازكى از رسوبات آن زمان مى‏باشد.
اين لايه‏ ها در آغاز توسط لايه ديگر پوشيده شده و به صورت صخره درآمده، ليكن با گذشت زمان عوامل فرسايشى باعث نمايان شدن آنها گرديده است.
كارشناسان مديريت ميراث فرهنگى بيرجند اندازه بزرگترين جاى پا را در حدود 48*26 سانتى‏متر و كوچكترين جاى پارا در حدود 12*8 سانتى‏متر اعلام نموده اند. براساس همين گزارش حركت جانوران به صورت گروهى و از شرق به غرب بوده است و با توجه به ردپاهاى به جامانده امكان دارد اين ردپاها مربوط به گونه‏اى از دايناسورها باشد .
اين ردپاها در منطقه‏اى واقع در بين روستاهاى روشناوند و چهكند در سال 1377 كشف شده است. 

( غارهاى چنشت و چهل چاه )
شايد اسرار آميزترين پديده تاريخى بيرجند غار چنشت و چهل چاه در روستاى چنشت در 60 كيلومترى جنوب شرقى بيرجند باشد.  غار چنشت براساس متون تاريخى، 614 سال پيش به ‏وسيله سيد محمد مشعشع كشف شده است. سيد محمد براساس اسنادى كه در دست داشته از عربستان به قهستان مى‏آيد و پس از كشف غار مذكور، نسبت به انتقال اجساد سيد حامد علوى و دو فرزندش و به خاك سپردن آنها در درون يك بقعه كه به اين منظور مى‏سازد، اقدام مى‏كند. براساس بينش آيةالله آيتى ( بهارستان صفحه 63 ) سيد حامد علوى ( الحامدللَّه ) احتمالاً فرزند امام جعفر صادق ( ع ) كه از مبارزين علوى بوده، توسط عمال خليفه عباسى الطابع باللَّه تا چنشت تعقيب و زخمى مى‏گردد و در محل بيتوته خود يعنى غار چنشت به شهادت مى‏رسد.
غار چنشت كه بيش از 59 متر طول دارد شايد هزاران سال پيش، در اثر زلزله دوسمت كوه سربه هم نهاده و فضاهاى متفاوتى ايجاد كرده است. اين فضاها گاه عريض وبه ارتفاع زياد، گاه بسيار تنگ و عبور از آن بسختى انجام مى شود.
در اين غار اجساد مردگان در وضعيت‏هاى مختلف ونيز آثار حيات متفاوتى از قبيل سفال، چوب، پارچه و چرخ نخ ريسى(20) مشاهده شده است. و جود اين اشياء و ديوارهاى گچى برخى‏از نقاط آن بيانگر اين مطلب است كه از اين غار به عنوان پناهگاه ى‏در طى اعصار استفاده مى‏شده است. ويااينكه همان طور كه گفته شد، زلزله خانه‏ هاى مسكونى را با ساكنان آنها منهدم ساخته است.
در فاصله صد مترى غار چنشت، غار ديگرى به نام چهل چاه مى‏توان ديد كه در آن اجساد 14 نفر مرد و زن و كودك كه احتمالاً پس‏از پناه بردن به غار در آن را گل گرفته و راه فرار آنها را بسته‏اند، ديده مى‏شود.

 

​1- كاروانسراهاى بيرجند :
كاروانسراها از جمله بناهاى باارزش تاريخى ايران بوده و نشانى از هنرمندى معماران ايرانى دارند . كاروانسراها تركيبى از كاروان ( كاربان ) به معنى جمعى ‏مسافر كه گروهى سفر مى‏كنند و سراى به معنى خانه و مكان مى‏باشد و هر دو كلمه ماخوذ از پهلوى ساسانى است.
كاروانسراها پناهگاه و استراحتگاههاى بين راهى هستند ، كه كاروانيان در طى سفرهاى طولانى و در سرما و گرما به آن پناه آورده ، از دستبرد راهزنان و همچنين حمله حيوانات درنده ايمن بودند .
منابع تاريخى حكايت از آن دارند كه بنيانگذار احداث كاروانسراها« هخامنشيان» بودند و در دوران اسلامى ايجاد اين گونه بناها باويژگى‏هاى گوناگون ، در شهر و روستا ، و در كنار جاده‏هاى حاشيه كوير و معابر كوهستانى با نامهاى مختلف چون رباط و كاروانسرا روبه توسعه نهاد .
نامهاى ديگرى كه در فرهنگ لغات به دليل عملكرد گوناگون كاروانسراها ذكر شده شامل: "كاربات" ، "رباط" و "ساباط" مى‏باشد ، در ضمن از اين بناها جهت استراحتگاههائى براى نامه رسانان سلاطين و حاكمان وقت نيز استفاده مى‏شده است .
به منظور بهره‏بردارى بهينه و انجام فعاليت‏هاى فرهنگى و توريستى ، رباطها و كاروانسراهاى بيابانى و شهرى بيرجند و قاين و نهبندان شناسايى گرديده است . طبق بررسى‏هاى به عمل آمده شهرستان بيرجند داراى 5 رباط بيابانى و 12 كاروانسراى شهرى بوده است كه از مجموع آنها تعداد 4 كاروانسرا به دليل عدم حضور تشكيلات ميراث فرهنگى به لحاظ توسعه شهرى دستخوش تخريب گرديده است.
كاروانسراهاى شهرستان بيرجند مربوط به دوره‏هاى تاريخى زنديه، صفويه و قاجاريه بوده و از ويژگى معمارى چهار ايوانى و دو ايوانى و متفرقه برخوردار مى باشند.
وجود آب انبار و چاپار خانه‏هاى موجود در مسير رباطها ، جلوه بارز شريان اقتصادى و اجتماعى را در راستاى جاده فرعى ابريشم كه از سيستان به خراسان امتداد پيدا مى ‏كرده روشن مى‏سازد .
رباطها و كاروانسراهاى شناسائى شده به‏دليل فضاى خاص ، استعداد آن را دارند كه به صورت مكانهاى فعال فرهنگى و توريستى مورد استفاده قرار گيرند .

 كاروانسراهاى بيرجند عبارتنداز :
1= قيصريه: بازارى بوده كه كسبه مختلف در آن اشتغال به كسب داشته‏اند و در آن كاروانسرائى براى بارهاى تجارتى و حمل ونقل آنها به نقاط مختلف نيز وجود داشته است.
2= كاروانسراهاى چارختى‏ها
3= كاروانسراى محسن زاده
4= كاروانسراى وصل به مصّلى
5= كاروانسراى ملا محمد مودى ( در حال حاضر معروف به شريف زاده )
6= كاروانسراى سادسى
7= كاروانسراى گازاريها
8= كاروانسراى‏مقابل كاروانسراى محسن زاده ( كه محلى براى تجمع دواب « حيوانات سوارى و بارى» جهت حمل و نقل مال‏التجاره بوده است )
9= كاروانسراى اخوان( كه آن هم محلى براى چهار پايان بوده است )
10= كاروانسراى مستوفى كه در مشرق مصلى واقع بوده
11= كاروانسراى ميرزا رضا كه به نام مالك اوليه آن بوده و محل شتر و شتردارانى كه به شهر زغال و كنده تاك حمل مى‏كرده‏اند ، بوده است.
12= كاروانسراى شركت شرق
13= كاروانسراى خرازى
14= كاروانسراى حاجى ملك
15= كاروانسراى شركت نفت
16= كاروانسراى چارخسى‏ها كه در حاشيه جنوبى پايين بازار قرار دارد. 

2- قراول خانه‏ هاى قديم بيرجند :
قراول خانه يك واژه تركى است و عبارت از كلبه مختصرى بوده كه در سر راههاى ورودى به شهر براى اخذ عوارض از افرادى كه محصولات كشاورزى وارد مى‏كردند ، گرفته مى‏شد . در هر قراول خانه دو نفر مأمور دولت از اداره دارائى شب و روز كشيك مى‏دادند تا عوارض لازم وصول گردد .
قراول خانه‏ ها شش باب بودند :
1= قراول خانه سر راه روستاهاى واقع در شرق و قسمتى از جنوب و جنوب شرقى كه مأمور وصول ماليات از روستائيان مود ، اسفهرود ، بهلگرد ، چهارده ، گل فريز ، رزگ و ساير نواحى اين مناطق بوده و محل آن بر روى تپه‏اى در ابتداى خيابان فعلى زاهدان  و در مقابل اداره دارائى فعلى بوده است .
2= قراول خانه شمال شرق بيرجند ، كه در سر راههاى ورودى روستاهاى رهنيشك ، مرك ، سر چاه ، درخش ، سيّدان ، گسك و نوزاد قرار داشته است .
3= قراول خانه شمال غربى بيرجند ، ( در مجاور كانال فعلى بيرجند ) كه در مسير راه روستاهاى دستجرد ، شكرآب و ساير روستاها قرار گرفته است .
4= قراول خانه جنوب غربى بيرجند كه در حوالى بيمارستان فعلى مهر بيرجند بر روى تپه‏اى قرار داشته و كار آن نظارت بر عابرين بوده است .
5=. قراول خانه شمال غربى بيرجند كه در پايين قبرستان فعلى واقع بوده و بر سر راههاى شوشود ، موسويه ، چاهك ، سده و غيره قرار داشته و راه پياده رو بيرجند به مشهد از آنجا مى‏گذشته است .
6= قراول خانه شمال غربى راه خوسف كه اخذ عوارض روستاهاى بخش خوسف را عهده دار بوده است .

​3. قلعه ‏هاى بيرجند :
قلعه‏ هاى بيرجند ، در دوره ‏هاى مختلف تاريخ احداث شده‏اند ، ليكن از حدود قرن پنجم هجرى  (484 ه ق ) كه حسين قاينى حاكم ترشيز قهستان ، دعوت حسن صباح را پذيرفت و جمع كثيرى با او بيعت كردند تا كشته شدن ركن الدين خورشاه بن علاءالدين محمد ، آخرين شاه فرمانروايان الموت كه به دست هلاكوخان اسير و بعداً كشته شد و اسماعيليه سقوط كرد ، بر احداث قلاع قهستان افزوده مى‏شد.
نداشتن باران كافى و وجود بيابانهاى لم يزرع و خشك و كويرهاى صعب العبور موجب شده كه منطقه بيرجند كمتر مورد تجاوز قرار گيرد و به همين مناسبت نژاد و زبان و آداب و رسوم مردم اين منطقه تقريباً محفوظ مانده و هنوز هم به كار بردن بعضى اصطلاحات و واژه‏ هاى قديمى و برخى از لغات زبان پهلوى ساسانى بين عموم مردم رايج مى‏باشد.
وجود مناطق كوهستانى زياد موجب شده‏بود كه پاى فرقه اسماعيليه به اين منطقه باز شود و براى‏دفاع از خود ، قلاع مرتفع و مستحكمى در اكثر مناطق اين شهرستان و سايرشهرهاى جنوبى خراسان ساخته و باقى بگذارند  بعدها نيز كم و بيش اهالى اين شهرستان از نعمت آسايش كافى برخوردار نبوده ومورد تهاجم مغولها و تركمن ها وافغانها قرار گرفته‏اند ، از اين روى ، قسمت قديمى اين شهر با كوچه‏هاى تنگ و تاريك و با ديوارهاى بلند بر روى تپه‏ها ساخته شده ، تا بدين وسيله مردم بتوانند از جان و مال وناموس خود دفاع كنند .

4. يخدانهاى طبيعى :
يخدان ها آثارى هستند كه از گذشته دور در جنوب شهر بيرجند و در مجاورت روستاهاى اكبريه ، رحيم‏آباد ، اميرآباد و چهكند ( از جنوب شرقى تا جنوب غربى ) كه نشيمن‏گاه حكام وقت بيرجند بوده ساخته شده‏اند . دراين يخدانها نه تنها يخ بر اثر برودت شب‏هاى سرد زمستان يخ مى‏بندد بلكه در محوطه‏اى كه به نام چال يا گودال يخدان موسوم است يخ‏ها تا اواخر تابستان نگهدارى مى‏شدند.
ساختمان اسكلت يخدانها از 3 قسمت اصلى تشكيل مى ‏شود .
1-  ديوار شرقى غربى كه طول آن بسته به وسعت و حجم يخدان و موقعيت محل ممكن است از 30-40 متر تغيير كند. اين ديوار با چينه ( گل رس عمل‏آمده ) ساخته شده و در كف به ضخامت۵/۱-2 متر و به ارتفاع 8-10 متر مى‏باشد كه در رأس جمع تر شده است. نقش ديوار سايه افكندن بر روى "جوى - يخ بستن آب" مى ‏باشد. در قاعده اين ديوار دو تا سه محل عبور از يك طرف به طرف ديگر ديوار قرار دارد. دو طرف ديوار تا حدودى منحنى است تا از تابش خورشيد در شرق و غرب ديوار تا حدودى جلوگيرى كند.
2- در سمت جنوب ديوار يك اتاق براى فردى كه از يخدان حفاظت مى‏كند، قرار دارد. اين فرد در شب‏هاى سرد زمستان متناسب با سردى هوا در جوى واقع در شمال ديوار آب مى‏اندازد. وقتى طى چند شب قطر يخ به اندازه كافى رسيد، يخ‏ها را كنده و در درون يخدان مى‏ريزند. وقتى بخواهند لايه‏هاى ديگرى اضافه نمايند، معمولاً در بين هر دو لايه مقدارى كاه مى‏ريزند تا يخ‏ها به هم نچسبند.
3- يخ دان كه از دو قسمت تشكيل شده‏ا ست: چال يا گودال يخ دان و گنبد مخروطى و يا باصطلاح محلى خول . چال يخ دان به عمق 5-10 متر و به شعاع در حدود 4-6 متر مى‏باشد. جدار چال يخدان و كف آن را معمولاً با آجر و گنبد مخروطى را با چينه و ضخيم مى‏سازند تا بدين وسيله حرارت بيرون ، به درون كمتر سرايت كند. ضمناً تونل ورودى ، چند متر با چال فاصله دارد تاهواى بيرون بسرعت وارد نشود . از يخدانهاى معروف بيرجند مى‏توان از يخدان رحيم آباد و نيز يخدان اميرآباد و شوكت ‏آباد كه در مجاورت شهر بيرجند مى‏باشند ، نام برد.

5. آب انبارهاى بيرجند :
چون آب قنات بيرجند موسوم به "قصبه" شور و غير قابل شرب بوده ، مردم خيرخواه درداخل شهر چندين آب انبار بزرگ بنا كرده بودند كه اين آب انبارها در زمستان و بهار از آب اضافى و شيرين روستاهاى كوه باغران پرآب شده و كفاف آب آشاميدنى مردم را در طول سال مى‏داد . اين آب انبارها به علت اينكه كاملاً در دل خاك ساخته شده بودند، آب آنها درتابستان كاملاً سرد و گوارا بود. حجم زياد آب انبارها موجب شده بود كه مردم ناچار بودند براى برداشت آب بين 40-90 پله را طى كنند تا به شير آبى كه در پايين آب انبار نصب شده بود دسترسى پيدا كنند .
"آب انبارها" از لحاظ تاريخى حائز اهميت زيادى مى‏باشند و اكثر آنها در دوره قاجاريه بنا گرديده اند .  تعدادى از آب انبارهاى بيرجند از نظر اسم مؤسس ويا موقعيت بنا به شرح زير مى‏باشند :
1= آب انبار "محسن زاده"
2= آب انبار مقابل منزل "آراسته"
3= آب انبار مجاور مسجد "خواجه‏ها"
4و5= دوباب آب انبار مقابل "مسجد جامع"
6= آب انبار "عمه عمه" خيابان انقلاب پشت مسجد آيتى
7= آب انبار "حاجى ملك" كه داراى 82 پله بوده
8= آب انبار "جمشيدى" در خيرآباد
9= آب انبار مجاور كاروان سراى "مستوفى"
10= آب انبار "حاج محمد جعفر"
11= آب انبار شيخ جنب حسينيه پايين شهر
12= آب انبار "حاجى سالار" واقع در نزديكى نوانخانه سابق بيرجند
13= آب انبار "كشتمان" واقع در پشت اداره قند و شكر فعلى
14= آب انبار واقع در مقابل مسجد "پايين شهر"
15= آب انبار سيد حسين "گلشنى" واقع در جنوب غربى بند باروت كوب ها
16= آب انبار "غينو" ( غيناب )
آقاى دكتر محمد حسن گنجى در مقاله خود تحت عنوان "يادى از بيرجند وآبهاى شيرين و شورش" در يادنامه استاد احمد احمدى بيرجندى به تعداد ديگرى از آب انبارها اشاره كرده‏اند كه احتمال دارد يا اسامى آنها با نامهاى آب انبارهاى فوق الذكر يكى باشد يا آنكه درحال حاضر از تعدادى از آب انبارها اثرى نباشد و ذهن دورنگر ايشان چنين آب انبارهائى را به خاطر مى‏آورد. اين آب انبارها عبارتند از :
1= آب انبار "خيرآباد"
2= آب انبار "حاجى يوسف خان"
3= آب انبار "حاجى عليرضا بيك"
4= آب انبار "حاجى احمد بيك"
5= آب انبار "گلخه"
6= آب انبار "حاجى خان"
7= آب انبار كربلائى "حسن رضا"
8= آب انبار "ته‏ده" 

6. بندهاى ساروجى قديمى در بيرجند (سد)  :
در 200 سال گذشته، سدهائى با ساروج ، كه مخلوطى از آهك و خاكستر ويا آهك وماسه مى‏باشد ( و درسالهاى اخير با ماسه و سيمان) ساخته مى‏شد . اين سدها ، نه تنها در ذخيره كردن آب و جلوگيرى ‏از سيل ، بسيار مفيد ومؤثر مى‏باشند ، بلكه سالهاست كه تفرجگاه مردم شهرستان بيرجند محسوب مى‏شوند . ذيلاً چند بند يا سد كه در نزديكى شهر بيرجند قرار دارد با توجه به قدمت آنها معرفى مى‏گردد :
الف -  بند يا سد دره : اين بند در 11 كيلومترى جنوب شهر بيرجند و بر روى يكى از دره‏هاى كوه باغران بنا شده است حجم درياچه اين سد در حدود 000/150 متر مكعب و طول تاج آن 36 متر و عرض تاج آن 3/8 متر و ارتفاع آن 15/5 متر است .
مصالح به كار رفته در اين بند عبارتند از: سنگ ، آجر و ملات آهكى ، مخزن اين بند در حال حاضر تقريباً از رسوبات پر شده و قابل استفاده نيست . ليكن از 50 سال گذشته به عنوان محل تفرج و ورزش دراين شهر محسوب مى‏شود . واكثر افراد در گذشته ، براى شنا كردن به اين بند و بند عمر شاه مى‏آمدند .
در وسط ديوار بند ، يك محفظه عمودى به شكل چاه وجود دارد كه در هر يك متر ارتفاع به سمت بند سوراخى( دريچه‏اى ) تعبيه شده كه به داخل بند راه دارد . در حالت پر بودن اين سوراخها بسته و آب اضافى به صورت سر ريز از كنار بند خارج مى‏شده است.
اين بند در زمستان و بهار، آبگيرى مى‏شد ، و در اواخر بهار، برحسب نياز به ترتيب يك دريچه از اين دريچه‏ها ( يا آب بندها ) باز مى‏شد ، تا آب آبيارى مورد لزوم روستاهاى پايين سد را تأمين كند . درحال حاضر اراضى اين بند توسط شركت پويش خريدارى شده و اميد مى‏رود كه شهرك تفريحى زيبائى در اين ارتفاعات بوجود آيد و خاطرات گذشته مردم بيرجند تجديد شود.
ب- بند يا سد عمر شاه : اين بند در 5 كيلومترى جنوب شرقى بيرجند بنا شده است. طول تاج اين بند 32 متر و عرض آن 4/2 متر و ارتفاع دهانه آن 35 متر است .
مصالح به كار رفته در اين بند، سنگ و آجر و ملات آهكى بوده است . بدنه اين سد در سالهاى اخير ترك خورده و مخزن آن از رسوبات پر شده است. اين بند نيز مانند بند دره از مراكز تفريحى و ورزشى مردم بيرجند محسوب مى‏شد . خاصه اينكه فاصله آن تا بيرجند نزديك‏تر است. اين بند در حال حاضر خشك مى‏باشد و تنها به عنوان يك منقطه سرسبز و تفريحى از آن استفاده مى‏شود.
ج- بند يا سد اولنگ : اين بند در فاصله 4 كيلومترى جنوب شرقى شهر بيرجند و بر روى يكى‏از شاخه‏هاى رودخانه آبشار احداث شده است. طول تاج اين بند 32 متر، عرض تاج در حدود 4 متر و ارتفاع دهانه آن 35متر است.

7. ارگ حسام‏الدوله (مشهور به كلاه فرنگى) :
اين ارگ منسوب به امير حسن خان شيبانى مى‏باشد و برخى آن را « ارگ كلاه فرنگى»  مى‏نامند. اين ارگ متعلق به امير علم خزيمه بوده كه ايشان آن را به فرماندارى بيرجند اهدا نمود . سازمان ميراث فرهنگى اين بنا را به عنوان يك ساختمان قديمى و ارزشمند به ثبت رسانده است.
اين ارگ به شكل شش ضلعى و در رأس به شكل مخروط و به رنگ سفيد مى‏باشد و چشم عابرين را از لحاظ زيبائى و طراحى خيره مى كند. در مجاورت اين ارگ در سنوات اخير فرماندارى بيرجند ساخته شده است. آقاى محمد حسين حديدى‏پور ،تاريخ بناى آن را سالهاى 1264 تا 1313 هجرى قمرى مى‏داند. مصالح اين ساختمان از گل، آجر، آهك و ساروچ مى‏باشد. 

8. كوچه‏ها و محله‏هاى قديم بيرجند :
1- محلّه « در دروازه » كه از آن فقط يك درخت نارون باقى مانده و قسمتى از آن جزو خيابان منتظرى شده است.
2- محلّه « ميرزا محمد رضا ناصح» مستوفى حكومت وقت كه دراوايل خيابان حكيم نزارى قرار دارد.
3- محله « گبرآباد» كه مجاور قبرستان است و زردشتى‏ها در آن جا سكونت داشته‏اند.
4- كوچه « كُلو » كه به مناسبت اينكه تنگ و تاريك بوده به اين نام موسوم شده واكنون نزديك سه راه اسدى است.
5- محله  « برزگران » كه كشاورزان در آن محل سكونت داشتند و اكنون در جنوب خيابان منتظرى مى‏باشد.
6- محله « خيرآباد » كه تيمچه حاج حسين امينى در آن محل واقع است و در اصل خيرآباد ، روستائى بوده كه به شهر ملحق شده است.
7- محله « سر قبرستان » كه در قديم اموات در آنجا دفن مى‏شدند.
8- محله « ته‏ده » كه به پايين شهر معروف است.
9- محله « ته‏قلعه » كه قبلاً پايگاه افسران و درجه داران بود وبعد تلگراف خانه شده و نزديك حسينيه امام رضا مى‏ باشد ، قلعه حاكم وقت نيز درآن جا بوده است.
10. محله « چهاردرخت» كه مسجد جامع فعلى درآن واقع مى‏باشد.
11- محله »رنگرزها« كه رنگ رزها درآنجا مغازه داشتند و اكنون به صورت كوچه كم عرضى در شمال خيابان منتظرى قرار دارد.
12- محله « تك چاه»كه محل عبور آب قصبه بوده و براى دسترسى به آب ، از سطح زمين تا محل عبور آب ، 16 پله داشته است و مردم براى برداشتن آب و شستشوى ظروف خود ، از آن استفاده مى‏كردند.
13- محله « لو ( لب) جوى خرها » كه نزديك مسجد آيتى بوده و به خرها در آن محل آب مى‏دادند.( لَوجُوخَرُ) .
14- محله« صاحبكار» كه به نام كارگزار حكومت نامگذارى شده و اولاد آنها (حقيقى‏ها) در آن محل خانه دارند.
15- محله « حاجى ملك» كه به نام ملك التجار بيرجند ناميده مى‏شد. وقتى حاجى ملك با كالسكه اختصاصى در سال 1297 شمسى از كوچه‏هائى كه سنگ فرش بود مى ‏گذشت ، چون از برخورد چرخ كالسكه با سنگ‏ها صداى تيك و تاكى شنيده مى‏شد، بچه‏هاى محله مى‏گفتند تِلِك تِلِك مى‏آيه حاجى ملك مى‏آيه .
16- محله « خواجه‏ها» كه خواجويها درآن جا منزل داشتند و مسجد خواجه نيز در آن محل بود.
17- محله « سرپشته »  حاجى محمد قلى بيك كه ازكارگزاران خاص حكومت وقت بود درآنجا سكونت داشت.
18- كوچه « پلو» كه چون احتمالاً بوى پلـــو از منزل پلوها ( كه درحال حاضر فاميل خود را به كفائى تغيير داده‏اند) مى‏آمده به اين اسم ناميده شده است.
19- كوچه « هندوها» كه در شمال خيابان جمهورى اسلامى بر روى تپه‏هاى خاكى واقع بود و هندوها در آن محل ساكن بودند.
20- كوچه « ته‏ده یا محله ته‏ده كه آخرين مرز غربى شهر بوده است.
21- كوچه « اسدى» اين كوچه از ميدان لب جوى گسكى به طرف جنوب (خيابان كشتمان) ادامه داشت و درحال حاضر تبديل به خيابان اسدى شده است . منازل اشراف و متمكنين آن روز ، از قبيل آقايان محمد ولى اسدى ( مصباح السلطنه) و ميرزا اسدالله اسدى ، حاج اسماعيل اخوان ، حسن آقاى بهرمان ، على محمد راغبى ، سيدمحمد تقى نوربخش و همچنين ارگ حسام الدوله درآن كوچه قرار داشت.

​​از سفال های خاکستری بيرجند تا سکه های دوران پارتیان
بيرجند شهري در دل كوير شرقي ايران شهري كه از دوره كهن به همت والاي مردمانش گرد كوير را بر سر و روي خود نديده است به مدد همين همت است كه امروز، شهر باغ ها و عمارت هاي تاريخي و زعفران و فرش است.

بیرجند برای معرفی گوشه ای از تاریخ خود موزه هائی دارد که عبارتند از :

موزه مردم شناسي بيرجند :
در انتهاي خيابان معلم بيرجند موزه باستان شناسي بيرجند با وسعت ششصدمتر زيربنا در طبقه دوم عمارت اكبريه قرار دارد. اين موزه با توجه به غناي فرهنگي منطقه، جمعيت و وجود دانشگاه ها و مراكز علمي در سال 1371 راه اندازي شد.
سفال ها و سكه ها بيشترين آثار اين موزه را تشكيل مي دهند. مجموعه سفال هاي،‌ دوره هاي مختلف تاريخ از سفال نخودي هزاره سوم ق.م، سفال هاي خاكستري هزاره اول تا سفال هاي لعابدار دوره اسلامي و سكه هايي از دوران پارتيان، اليمايي و ساسانيان قبل از اسلام و سكه هاي دوران اسلامي را در بر مي گيرد. از بخش هاي مهم ديگر اين موزه فلزات، قرآن و كتابت، اسلحه و ابزار جنگ و ميراث خاندان علم خان مقتدر منطقه است كه نشانگر سير تاريخي بيرجند از هزاره سوم تا دوران قاجاريه است.
در اين موزه گوشه اي از معيشت، مشاغل و حرفه هاي منطقه جنوب خراسان كه در گذشته مرسوم بوده و اكنون منسوخ شده به نمايش گذاشته شده است. از قسمت هاي مهم اين موزه ،‌ كشاورزي، سفالگري، عطاري،‌ كفاشي، طبابت، پارچه بافي، نخ ريسي و آهنگري اشاره كرد.در بخشی از این موزه آیین های مربوط به مراسم عروسی بازسازی شد.  

موزه شهدا بيرجند :
اين موزه با همكاري و مشاركت ميراث فرهنگي و بنياد شهيد بيرجند در بناي مذهبي خواجه حضر راه اندازي شد. اين آرامگاه متعلق به دوره قاجار توسط دو نفر به نام هاي خواجوي و منصف بنا شده است. اين بناي تك ايواني داراي سردر ورودي، هشتي، صحن، ايوان و طاق هايي در شرق و غرب صحن است.

موزه مشاهير و مفاخر ملي :
اين موزه در خانه پردلي واقع در بافت تاريخي بيرجند راه اندازي شده است.
در اين موزه مجموعه اي از زندگي نامه ها،‌ اسناد، ‌نسخ خطي، آثار و تاليفات، نشان هاي ملي، علمي و ادبي و لوازم شخصي بزرگان بيرجند چون علامه عبدالعلي بيرجندي،‌ حكيم نزاري، ابن حسام خوسفی ، محمدباقر آيتي، محمدحسن گنجي و محمداسماعيل رضواني به نمايش در آمده است.

موزه علوم و تاريخ طبيعي :
بيرجند به دليل دارا بودن آب و هواي خشك و كويري محل رشد گونه هاي متفاوتي از جانوران اعم از پرندگان، پستانداران،‌ خزندگان است. اين بهانه اي براي برپايي موزه تاريخ طبيعي اين شهر هم هست. در اين موزه گونه هاي مختلف حيوانات در قالب چند مجموعه پرندگان، پستانداران و فسيل ها به نمايش در آمده است.

موزه وقف :
وقف سنتي مذهبي است كه از دوران هاي گذشته بر جاي مانده است. سرزمين خراسان و به ويژه خراسان شمالي يكي از مناطقي است كه در آن امر وقف اهمیت بسیاری داده شده است. به همين دلیل ميراث بيرجند مجموعه اي از اسناد و اشيا وقفي را در عمارت شوكتيه به عنوان موزه وقف راه اندازي كرده است.