قنوات بیرجند

1ـ قنات قصبه :
اين قنات كه« مادر چاه» آن در «دشت بجد( شرقي ترين بخش محدودة مورد پژوهش ما) قرار دارد و هنوز جاري است در شرقي ترين نقطة شهر آن موقع رو مي‌افتاد و فرهنگ يا مظهر آن درست در مقابل« حسينية شوكتيه » بود. آب اين قنات شور است و قابل آشاميدن جز در مواقع اضطراري- نيست و تنها براي شست و شو و ريخت و پاش و آب دادن حيوانات و زراعت به كار مي‌آيد. مقدار آب اين قنات را در حدود بيست ليتر در ثانيه برآورد كرده ‌اند. اين قنات از كوچة « خواجه‌ها » مي‌‌گذشت و پس از عبور از ميدان «چهار درخت» به سوي غرب پيش مي‌رفت و از« جوي گسكي» ( مقابل مسجد آيتي ) تغيير مسير مي‌داد و به سوي جنوب به « كشمان پايين شهر» مي‌رفت، به همين جهت بيشتر خانه‌هاي اعيان و اشراف و باغ منزلهاي آنان و نيز حمام‌ها و مسجدهاي شهر در دو كنارة اين قنات( به ويژه در سمت جنوبي آن ) ساخته شده بود.

2ـ قنات كوشه( عباس آباد) :
اين قنات ككهك از كوه پايه‌هاي شمالي و شمال مغربي بيرجند مايه مي‌گيرد در جنوب غربي محلة معروف پايين شهر( ته ده) رو مي‌افتاد و مظهر يا فرهنگ آن در « پاياب» اين محله واقع بود. آب اين قنات از آب قنات قصبه كمتر و شورتر است و به هيچ وجه قابل آشاميدن نيست و تنها به مصارف شست و شو و ريخت و پاش و آب‌دادن حيوانات و زراعت مي‌رسيد و مي‌رسد. زمينهاي زراعتي اين  قنات در جنوب غربي شهر و در غرب كشمان قصبه قرار داشته و دارد و خود« كشماني» مستقل است كه به جز « كوشه» به نام « عباس آباد» هم خوانده مي‌شود.

3ـ قنات خيرآباد :
به جز دو قنات مذكور كه هر دو در دامنة شيب جنوبي تپة شهر جاري بوده و هستند، در محلة « خيرآباد» از آب كاريز روستايي به نام «خيرآباد» هم استفاده‌هايي مي‌شد. اين قنات را « ميرزا محمد علي » نامي كه در اواخر سدة سيزدهم خورشيدي « مستوفي» قاين بوده و به همين سبب به « ميرزا محمد علي مستوفي» نامبردار گشته بود ساخته و مقداري از آب آن را بر حمام و تكيه« مصلا» و كاروانسرايي كه ساخته بود وقف كرده بود. آب قنات خيرآباد بسيار شور است و آن را هر چند روز يك بار در جويي سرباز كه از وسط كوچة اصلي و بزرگ محلة « خيرآباد» مي‌گذشت مي‌بردند و مخازن حمام و حوض مصلا را با آن پر مي‌كردند. اين آب به اندازه‌اي شور بود كه هميشه پس از قطع جريان آب،مسير آن را « شورة» سفيد رنگي فرا مي‌گرفت. ميرزا خانلر خان اعتصام الملك در سفرنامة خود – جزء يادداشتهاي روز يكشنبه بيستم جمادي‌الاولي( سال 1294 هـ. ق) مي‌نويسد:
« ولي همة خانه‌ها با مشك و كوزه از قنات‌هاي مابين شهر كه هر دو در سمت جنوب تپه و در پاي تپه آفتابي مي‌شوند آب به خانه برند. در سمت شمال هم ميرزا محمد علي مستوفي سابق قاين قناتي جاري كرده. كاروانسرا و حمام و تكيه و بازاري ساخته است. قناتش حالا آب بسيار كمي مي‌دهد، آن هم شور، براي خوردن خوب نيست، به ساير شست و شوها مصرف مي‌شود .