قلعه بیرجند

 

قلعه بیرجند که با نام‌های قلعه ته ده و پایین شهر نیز شناخته می‌شود، بزرگترین و قدیمی‌ترین بنای تاریخی بیرجند به شمار می‌رود این بنای باشکوه با وسعتی بالغ بر 3000 مترمربع در دوره صفویه ساخته شده البته برخی نیز بنای این قلعه را به پیش از آن دوره نسبت می‌دهند که در واقع هسته اولیه شهر بیرجند محسوب می‌شود و بر فراز بلندترین نقطه غربی تپه ماهورهای شهر بیرجند برای محافظت از شهر ساخته شده است. این بنا که عمدتا از خشت و گل ساخته شده دارای 7 برج بوده که شش برج از آن باقی مانده است این شش برج در دو طبقه جهت استقرار نگهبانان در چهار گوشه آن و ضلع شرقی و غربی آن ایجاد شده و دیواره‌های آن نیز برای استقرار نگهبانان روی آن‌ها به اندازه کافی ضخیم است این قلعه قدیمی یک قلعه کوهستانی از نوع نظامی بوده که نه جای سکونت بلکه مکانی برای انجام وظیفه نگهبانان بوده و ساکنان این قلعه نگهبانانی بودند که وظیفه آن ها رساندن اخبار، تأمین امنیت و حفاظت بود. ولی از دوره صفویه تا قاجاریه مردم این شهر را در مقابل تهاجم دشمنان به ویژه ترکمن‌ها و ازبک‌ها محافظت می‌کرده است. قلعه بیرجند در دوره قاجاریه به طور کامل بازسازی و مورد استفاده قرار گرفت. با توجه به شواهد موجود به وسیله نقب های زیرزمینی به نقاط مهم شهر مثل ارگ بهارستان، ارگ کلاه فرنگی و قنات قصبه و خانه‌های مسئولان حکومتی شهر در آن زمان مرتبط بوده است.در این قلعه انبارهای آب و آذوقه پیوسته نگهداری می‌شد تا در مواقع حملات دشمن یا هجوم های سراسری، ساکنان شهر، تجار، پیشه وران، افراد مهم، فرماندهان با خانواده‌های خود و دارایی هایی منقول از طریق نقب‌هایی که تعبیه شده بود، به قلعه پناه برند. قلعه داراى دو در ورودى است که یکى از آنها در ضلع شمالى و دیگرى در ضلع غربى قرار دارد.
"مزار ته ده"، "قبرستان سر مزار"، "محله پاي مزار" و محله معروف "گبرآباد"‌در اطراف اين قلعه قرار دارد.قبرستان گبر" بر فراز تپه محل قلعه تخريب شده و به جاي آن درخت هاي كاج كاشته شده است.
این قلعه که از جمله نقاط گردشگری بیرجند و استان خراسان جنوبی بوده که در سال 1378 به وسیله شهرداری بیرجند مرمت گردیده است و معماری جالب این بنا هر ساله باعث جذب گردشگردان زیادی به آن می‌شود.