ارگ کلاه فرنگی

کلاه‌فرنگی بیرجند یا ارگ حسام ‏الدوله، منسوب به امیر حسن خان شیبانى، در مرکز شهر بیرجند در استان خراسان جنوبی قرار دارد. این بنا که امروزه با نام ارگ کلاه فرنگی شناخته می‌شود به نام‌های دیگری هم مشهور بوده است از جمله ارگ حسام الدوله، قصر بی‌بی عروس و ارگ سرکار. شکل اولیه کلاه‌فرنگی بیرجند شامل دو بادگیر در دوسو بوده است که در بازسازی‌های بعدی حذف شده است. این ارگ متعلق به امیر علم خزیمه بوده که ایشان آن را به فرماندارى بیرجند اهدا نمود و سازمان میراث فرهنگى این بنا را به عنوان یک ساختمان قدیمى و ارزشمند به ثبت رسانده است. این ارگ به شکل شش ضلعى و در رأس به شکل مخروط و به رنگ سفید مى ‏باشد. این اثر تاریخی که زمانی مقر حکومتی بود از یادگارهای اواخر دوره زندیه و اوایل دوره قاجار می‌باشد. اين اثر تاريخي كه زماني مقر حكومتي بود از يادگارهاي اواخر دوره زنديه و اوايل دوره قاجار مي‌باشد. : عمارت ارگ صرف نظر از فرم ويژه "زيگوارتي" و "شش اشكوبه" از چند بخش مهم تشكيل شده است. بخش هم كف بنا با داشتن كاملترين نقشه و فضاسازي، جايگاه ويژه‌اي در اين بنا دارد و با داشتن کاملترین نقشه و فضاسازی، جایگاه ویژه‌ای در این بنا دارد.  فضاي ورودي ارگ جلوتر از طبقه هم كف ساخته شده و با چند قوس زيبا و چشمگير طاقهايي را در آن بوجود آورده است. مجموع فضاهاي بوجود آمده در طبقه هم كف ، علاوه بر دارا بودن تزيينات و فنون تزييني گوناگون به گونه‌اي طراحي شده كه فضاهاي مختلف مانند هشتي ، گنبدي‌ها و اتاق‌ها به وسيله دالان‌هاي ارتباطي با هم مرتبط مي‌باشند. حوضخانه بنا نيز مركزيتي را در طبقه هم‌كف بوجود آورده بطوريكه وروديهاي مختلفي از فضاي پيرامون حوضخانه به اين محل گشوده مي‌شوند. محوطه حوضخانه يك متر از كف اصلي بنا پايين تر است و به صورت هشت ضلعي طراحي و ساخته شده است. فضاي پيرامون اين مكان داراي طاق نماهاي تزييني با مقرنسهاي زيبامي‌باشد به تعداد طاق نماها ، سكوهاي كوتاهي در بخش تحتاني آن تعبيه شده است. روشنايي فضاي حوضخانه از طريق گنبدي گلاه فرنگي و توسط پنجره‌هاي نورگير تامين مي‌شود. آب نماي زيبايي نيز با فرم مخصوص علاوه بر تهويه حوضخانه ، هواي مطبوعي را در اين مكان به وجود مي‌آورد. از جمله تزيينات به كار رفته در فضاي حوضخانه ، مقرنس ، رسمي‌بندي ، كاربنديهاي لانه زنبوري و تزيينات گلداني است. طبقه اول بنا كه به صورت هشت ضلعي بر روي طبقه هم كف ساخته شده ، داراي فضاي كمتري است و چند اطاقك در آن ساخته شده است. همچنين سه طبقه ديگر بنا به صورت نمادي ساخته شده و صرفا به دليل فرم پذيري بنا مي‌باشد.
شهرستان بيرجند مركز استان خراسان جنوبي حدود ۶۰۰ اثر تاريخي شناسايي شده دارد كه ۳۴۶  اثر از اين تعداد در فهرست آثار ملي كشور به ثبت رسيده است. قدمت اغلب اين آثار كه شامل خانه، آرامگاه، عمارت، ارگ، قلعه، آب انبار يخچال طبيعي، مسجد، حسينيه و حمام است از هزاره سوم قبل از ميلاد تا دوره قاجار مي‌باشد.این اثر نیز جزو آثار به ثبت رسیده ملی ایران است.