بيرجند نگين كوير

محمد بن حسام خوسفی

محمد فرزند حسام الدين حسن، معروف به ابن حسام، شاعر، عارف، فقيه وانديشمند قرن هشتم ونهم هجرى است. تولد ابن حسام راسالهاى 782 و يا 783 هجرى (760 شمسى)دانسته‏اند. زادگاه ابن حسام، شهرك خوسف است كه از بخش‏هاى فعلى بيرجند واز قديمى‏ترين آباديهاى قهستان مى‏باشد. ابن حسام تحصيلات مقدماتى وتربيت خود را مديون پدر دانا وبا فضيلتش مى‏داند. او درخصوص سال تولدش در پايان قصيده‏اى چنين مى‏گويد :

چو از هجرت دراين تاريخ معدود
چل ونه سال بر هشتصد بيفزود

زعمر من گذشته شصت و شش سال
جوانى برگذر، پيرى به دنبال

بيشتر تذكره نويسان ابن حسام راشاعرى صاحب فضل و اورا مردى وارسته وقانع كه روزهااز صبح تا شام به كار كشاورزى اشتغال داشته و ضمناً اشعار خود رادرهمين مواقع يادداشت مى‏كرده، دانسته ‏اند. ابن حسام از علو طبع واتكال به خداوند غافل نبوده و كمبودهاى زندگى مادى را بر سرافرازى معنوى ترجيح داده است. اشعار زير مؤيد اين موضوع مى‏باشد:

همه سال و مه روى در گوشه‏اى
قناعت نمودم به كم توشه‏اى

به يك قرص جو تا شب از بامگاه
قناعت كنم همچو خورشيد و ماه

شكم چون به يك نان توان كرد سير
مكش منت سفره اردشير

بساز اى جوانمرد با آب جوى
زجلاب طائى برو دست شوى

ترا چون متاع سخن داده ‏اند
مجوى آنچه بهر تو ننهاده‏اند

اين شاعر گرانقدر اگرچه تقريباً در سراسر عمر به تنگدستى گذرانده،ليكن پيوسته از روحيه استغناء برخوردار بوده، اشعار زير مؤيد كف نفس او مى‏باشد:

آفرين باد بر كف دستم
كه از او می‏رسد مرا اصرار

دست من آبله زكديمين
گرتن آسان شوم، شود دشوار

با چنين تنگدستى ابن حسام
سر همت بر اوج چرخ برآر

گرز كالاى خانه پرسندم
ليس فى‏الدار غيره ديار

ابن حسام بر اثر اعتقاد راسخى كه به ولايت اهل بيت )ع( و دوستى پيامبر اسلام )ص( داشته، پيوسته به مدح و منقبت آنان پرداخته و به راستى قدرت شاعرى خود رادراين موارد به خوبى نشان داده است.
ابن حسام در انواع شعر هنرنمائى و طبع آزمائى كرده است. وى با خلق مضامين وكلمات خوش آهنگ و نشاندن آنها در جاى مناسب به توصيف آسمان و صور كواكب و صحنه‏هاى طلوع و غروب آفتاب و مناظر طبيعت به وجه اعجاب انگيزى پرداخته است.
از ابن حسام سه اثر ارزشمند به‏نام "ديوان شعر"، "خاوران نامه" و "نثراللالى" باقى مانده است. ديوان شعر ابن حسام در سال 1366 به كوشش در خور تقدير آقايان احمد احمدى بيرجندى و محمد تقى سالك وبا هزينه اداره كل حج و اوقاف وامور خيريه استان خراسان چاپ و منتشر گرديده است. اين ديوان شامل 10844 بيت شعر و در مدح خاندان حضرت محمد (ص) مى‏باشد.
خاوران نامه كه به سبك شاهنامه سروده شده شامل 22500 بيت شعر است كه در وصف دلاوريهاى حضرت على وياران آن حضرت به رشته نظم درآمده است. اين منظومه متأسفانه تاكنون چاپ نشده است. چندنسخه خطى از اين كتاب در موزه‏هاى بريتانيا و كتابخانه آستان قدس رضوى يافت مى‏شود. خاوران نامه براساس گفته شاعر در سال 805 (830 شمسى( به زيور نظم درآمده است:

بدين نامه آراستم خامه را
به پايان رسانيدم اين نامه را

به پاى آمد اين نامه نامدار
برنامداران زمن يادگار

چوبر سال هشتصد بيفزود سى
شد اين نامه تازيان پارسى

مر اين نامه را خاوران نامه نام
نهادم بدانگه كه كردم تمام

نثر اللالى منظومه‏اى است در قالب مثنوى در ترجمان كلمات قصار مولى على )ع( كه به گفته آقايان احمد احمدى بيرجندى و محمد تقى سالك به مجموعه اين ابيات تاكنون دسترسى حاصل نگرديده است.
برخى از نويسندگان عمرابن حسام را 92 سال ذكر كرده‏اند در اين صورت سال وفات اورابايد 875 ه ق دانست. در كتاب بهارستان وفات ابن حسام 847( 873 شمسى( ذكر شده است.
مقبره ابن حسام در زادگاهش "خوسف" و برروى تپه‏اى سنگى كه مشرف به مزارع و باغستانها وموسوم به پايتخت است واقع مى‏باشد كه محل زيارت علاقه‏مندان به اين زاهد با فضيلت است. او ضمن ابياتى در توصيف بيرجند علاقه وافر خودرا به زادگاهش‏نمايان مى‏سازد.

تاگيتى است لازمه بيرجندباد
جاه وجلال و دولت و اقبال و مردمى

تاگيتى است، لازمه بيرجند باد
زآنجا كه ارجمند بود مردم شريف

اشراف بيرجند، همه ارجمند باد
درهمت بلند، نيارند كوتهى

دولت، قرين مردم همت بلند باد
گر،مردم از حوادث دوران نمى رهند

از حادثات، مردم آن بى گزند باد
از بهر چشم زخم برآتش، در آن ديار

چشم عدو نهاده، به‏جاى سپند باد
آن كس كه چون كمند كشد، سرز رأيشان

در گردنش، زدست حوادث كمند باد
آن خاك را كه، مخزن گنجُ عبادتست

نزد خداى، طاعت ايشان پسند باد
درباره كرامتِ آن مردمِ كريم

لطف خداى، بى عدد و چون و چند باد
در روضه‏اى، كه سنبل و ريحان كنند بخش

دست كريمشان،به كرامت بلند باد

آرامگاه اين شاعر برجسته با شكل كنوني در اوايل دوره قاجاريه به وسيله امراي قهستان بازسازي شد. آثار وي شامل :‌
1- ديوان اشعار:‌شامل قصايد؛ غزليات و انواع ديگر نظم
2- نثر اللالي: منظومه اي است در قالب مثنوي مشتمل بر كلمات قصار مولي علي (ع)
3- خاوران نامه:‌ شامل 22500 بيت به بحر متقارب درباره جنگ هاي حضرت علي (ع)
 نخستين شاعر آييني در تاريخ ادبيات ما که شعرش به دست ما رسيده کسايي مروزي است (وفات 341) از قرن چهارم.
استاد دکتر امين رياحي مي نويسد؛ «...قصيده مذهبي کسايي که خوشبختانه به طور کامل باقي مانده و اينک براي نخستين بار منتشر مي شود، در سوگ شهيدان کربلاست و اين نخستين سوگنامه مذهبي در شعر فارسي است و از اين روي ارزش و اهميت بسياري دارد...»
همو درباره سابقه ديرينه سوگ سرايي در فرهنگ ايراني مي نويسد؛ «سوگ سرايي مردم خراسان و ماوراءالنهر سابقه ديرپايي داشت... در مرو و بخارا سوگ سياوشان بر سر زبان ها بود...»
سوگ سياوش را چند ماخذ بسيار قديمي ذکر کرده اند که مهمترين آنها «تاريخ بخارا» است. در دوره بعد از اسلام هم در سوگ غيرآييني «... ظاهراً قديم ترين مرثيه موجود، شعر ابوالينبغي (وفات 270 هجري قمري) درباره ويراني سمرقند است...»
و پس از آن و در قرن چهارم سوگ سروده رودکي در مرگ شهيد بلخي را مي توان نام برد؛

کاروان شهيد رفت از پيش/وان ما رفته گير و مي انديش....
از شمار دو چشم يک تن کم/ و ز شمار خرد، هزاران بيش

در همين قرن، فردوسي بزرگ هم در شاهنامه سوگ سياوش، سوگواري رستم بر سهراب، سوگواري مادر سهراب، سوگ اسفنديار و حتي سوگواري خود بر فرزند خويش را آورده است؛

مگر بهره برگيرم از پند خويش
برانديشم از مرگ فرزند خويش... الخ